Geloof het of niet, maar een van de voortdurende mysteries van de menselijke psychologie is het bijna-automatisme waarmee mensen bewegen op muziek. Er is geen sluitende logische verklaring voor deze reactie. Waarom hebben we de neiging ons lichaam te bewegen op het ritme van de muziek en bijvoorbeeld niet op de maat van een knipperlicht?

Recente studies komen niet veel verder dan dat muziek en dans een prettige combinatie is en dat dansen een gunstige invloed op onze gezondheid heeft. Een andere idee is, dat we, wanneer we dansen, onbewust de veronderstelde bewegingen van de muzikanten imiteren. Dit uiteraard dankzij onze spiegelneuronen.

Goed, muziek, dans, zang en marcheren (al dan niet verbonden met een ritueel) zorgen voor verbroedering; ze versterken de sociale cohesie die belangrijk is, of in ieder geval belangrijk wás, voor het overleven van onze soort. Dat is een bestaansreden voor alle vormen van dans en muziek. Maar onder die culturele lappendeken ligt een veel basalere aandrang om op muziek te reageren d.m.v. beweging. Mensen reageren ook fysiek op muziek als ze alleen zijn en zo ook kleine kinderen, ja waarschijnlijk zelfs het ongeboren kind in de baarmoeder. Dat is niet persé dansen, maar wel ritmisch, zoals zachtjes heen en weer wiegen.

Dat we plezier beleven aan muziek staat buiten kijf. Dit komt misschien omdat ernaar luisteren een groot aantal verschillende hersenlokaties activeert en laat samenwerken, waaronder aparte delen voor toonhoogte, timbre, maat, patroonherkenning en voorspellen. Maar om dansen slechts te zien als een uiting van dat plezier is te eenvoudig. Vreemdgenoeg activeert het luisteren naar muziek ook hersendelen die uitsluitend met onze motoriek te maken hebben. Het is alsof ons brein wil dansen, alsof het vindt dat we moeten bewegen zodra we muziek horen.

Noodzakelijke reactie
Een mogelijke verklaring is te vinden als we ons afvragen welk evolutionair voordeel er gekoppeld is aan bewegen naar aanleiding van geluid.
Onze verre voorouders hebben het tienduizenden jaren gesteld zonder muziek en van mechanisch geluid is pas sinds twee eeuwen sprake. Gaan we meer dan 45.000 jaar terug, dan komen we in een tijd zonder kunstmatige en culturele geluiden. In die tijd bestond er vrijwel geen geluid dat níet om een reactie vroeg. Hooguit het ruisen van de boomtoppen of het kabbelen van een beek. Anders gezegd: De aanwezige geluiden konden niet genegeerd worden zoals wij tegenwoordig heel veel geluid naar de achtergrond verwijzen, de wind, het verkeer, de radio, de wasmachine...
Voordat er muziek was had elk geluid een betekenis voor de mens en elk geluid verlangde aandacht en eventueel een respons. Het grommen van de hoofdman, het huilen van een baby, het ritselen van de struiken. Met name plotselinge geluiden dichtbij vereisten een directe reactie.

Opspringen vanuit een liggende of zittende houding is dan een logische reflex; het verschaft meteen een beter overzicht en we staan meteen klaar om te vluchten of vechten. Adequaat reageren verhoogde de overlevingskans en de aanleg hiervoor werd dus genetisch doorgegeven.

Kan het zijn dat de ritmische herhaling van geluid een ritmisch herhaalde reactie uitlokt? Dan blijft de vraag waarom dit plezierig is en niet stress-verhogend.
We kennen tal van voorbeelden waarbij een schijnbare dreiging tot plezier leidt. Dit gebeurt uitgebreid in het spel van kinderen, maar bijvoorbeeld ook als een geliefde aan ons oorlelletje knabbelt; Gewoonlijk leidt kriebel aan het oor tot een snelle reflex, maar in de context van het liefdesspel onderdrukken we die reflex juist. De ontspanning die dan optreedt en het opnieuw bevestigen van onze vertrouwensrelatie wordt als zeer prettig ervaren.
Iets vergelijkbaars zou een rol kunnen spelen bij geluid (potentieel bedreigend) en muziek (genot in ontspanningssituatie).

Is dansen eigenlijk het steeds opspringen van de oermens in ons? En beleven we plezier aan muziek en dans omdat die oermens tegelijkertijd beseft dat er niks aan de hand is? Meer onderzoek wordt verlangd...

Elzo Smid